Wiedza i Życie 08/2018
W numerze m.in.:
Metale szlachetne
Dzieje kosmicznego złota; Radosław Kożuszek

Astrofizyka
Galaktyczne sensacje; Przemek Berg

Technologie
Superokna; Marek Matacz

Geologia
Uparte góry; Andrzej Hołdys

Chemia
Niezwykłe alkaloidy; Mirosław Dworniczak  
Księżyce obiegające planety w Układzie Słonecznym uformowały się w wyniku działania różnych mechanizmów. Dochodziło do zderzeń, przechwyceń i rozrywania grawitacyjnego.
W większości kultur to mężczyznom przypisuje się dominującą rolę w życiu gospodarczym i społecznym. Zwolennicy patriarchatu sądzą, że taki jest naturalny porządek i stoją za nim tysiąclecia doświadczenia.
Szkielet i budujące go kości przez długi czas uznawano za bierny, niepozorny narząd o dobrze poznanej funkcji. Najnowsze badania ujawniają nowe oblicze tej tkanki.
Aktualne numery
08/2018
07/2018
Kalendarium
Sierpień
18
W 1783 r. nad zachodnią Europą przeleciał tzw. meteor muskający atmosferę.
Warto przeczytać

Rozmnażanie może być niebezpieczne, a nawet prowadzić do śmierci któregoś z rodziców. Niekiedy, by zostawić po sobie potomstwo, zwierzęta muszą użyć fortelu albo zainwestować w porządne narządy rozrodcze.


WSPÓŁPRACUJEMY
Logowanie

Nazwa użytkownika

Hasło

Autor: Jerzy Vetulani | dodano: 2012-06-28
Quo vadis, medicina?

Niewiarygodny postęp w medycynie i neurobiologii prowadzi do możliwości stosowania technik medycyny poza jej tradycyjnymi celami. I rodzi pytania natury etycznej.

Odpowiedzi na pytanie, czym jest medycyna, są równie różnorodne, jak przedstawienia bogini zdrowia, Hygiei, ale pewne jej atrybuty są, tak jak wąż Hygiei, niezmienne. Medycyna jest nauką i sztuką równie starą, jak ludzkość, a jej zadaniem było zawsze ratowanie życia, usuwanie cierpienia i przywracanie zdrowia. W tej dziedzinie bezpośrednio zaangażowanej w dobro człowieka od początku formułowano rozmaite zasady etyczne, w tym określano jej granice i zakres. (...)

Ojcem współczesnej medycyny był Imhotep (2667-2648 p.n.e.), żyjący w czasach faraona Dżosera (III dynastia). Pozostawił po sobie dwa pomniki: piramidę schodkową w Sakkarze oraz system medyczny, przechowany w papirusie Edwina Smitha, pochodzącym z XVII wieku p.n.e. W swoich traktatach lekarskich Imhotep sformułował pierwsze zasady etyki medycznej, wyznaczające również zakres stosowania sztuki lekarskiej, a tradycyjne zasady Imhotepa przejął ojciec medycyny zachodniej, Hipokrates. Pitagorejczycy, uczniowie Hipokratesa, pozostawili po sobie zbiór zasad znanych jako "przysięga Hipokratesa", a współczesna medycyna znajduje się pod przemożnym wpływem etycznej myśli ich mistrza. Wydaje nam się, że po 24 wiekach w naszych pojęciach etycznych nastąpiły tylko niewielkie zmiany. Deklaracja genewska z 1948 roku utrzymała wiele zasad Hipokratesa, chociaż współczesne normy etyki medycznej są nieco rozluźnione. Z deklaracji genewskiej znika zakaz aborcji i eutanazji, nakaz opieki nad mistrzem i jego potomstwem, nakaz pracy w granicach kompetencji, zakaz szkodzenia pacjentom - poza dziedziną zdrowia. Jednakże możliwość poświęcania życia i zdrowia ludzkiego w eksperymentach medycznych bywała w pewnych okresach uważana za uzasadnioną, a niezwykłe możliwości współczesnej medycyny, które pojawiły się w ostatnich dwudziestu-trzydziestu latach, po ogłoszeniu deklaracji genewskiej, doprowadziły do powstania wielu problemów, których rozwiązanie na gruncie zasad hipokratejskich wydaje się etycznie wątpliwe.

Ani oryginalna przysięga Hipokratesa, ani deklaracja genewska, ani polskie przyrzeczenie lekarskie nie mówią nic o ograniczaniu działania lekarza i technik medycznych wyłącznie do osób chorych. Jednakże pojawiają się obecnie rozważania, czy osoby zdrowe powinny korzystać ze zdobyczy wiedzy medycznej dla poprawy swych możliwości i komfortu fizycznego i psychicznego.

Klasyczne cele medycyny: rozpoznawać choroby, leczyć chorych i zapobiegać chorobom, zostały obecnie poszerzone i od medycyny żąda się również poprawiania szans życiowych i jakości życia osób zdrowych. We współczesnym społeczeństwie osoby o normalnej sprawności fizycznej i poznawczej chcą je poprawić i wierzą, że to właśnie medycyna powinna iść im z pomocą.

Olbrzymi postęp w medycynie i neurobiologii prowadzi do możliwości stosowania technik medycznych poza tradycyjnymi celami. Nowoczesne techniki biomedyczne dają szansę modyfikacji behawioru, poprawy sprawności fizycznej, przedłużenia życia oraz podniesienia pozycji społecznej. We współczesnej medycynie pojawia się trend od leczenia choroby przez zapobieganie predyspozycjom do choroby do aktywnego wzmagania poszczególnych funkcji zdrowego organizmu zgodnie z życzeniami pacjenta, a raczej klienta.

Nowe techniki w medycynie, mogące służyć ulepszaniu, ale także leczeniu człowieka, często budzą zastrzeżenia etyczne.

Klonowanie człowieka

Technicznie klonowanie wydaje się nie stanowić problemu. Jego zasada polega na przeniesieniu DNA komórki dawcy do pozbawionej jądra komórki jajowej matki-inkubatorki. Powstaje w ten sposób osobnik o identycznym z dawcą genotypie, a w związku z tym o bardzo zbliżonym fenotypie, podobnie jak u bliźniąt, które też właściwie są klonami.

Potencjalne cele klonowania mogą być różnorakie. Można chociażby wymienić chęć urodzenia nowego dziecka, bardzo podobnego do utraconego (DNA zmarłego), posiadania dzieci przez małżeństwa z defektem genetycznym jednego partnera (DNA drugiego partnera), posiadania dzieci przez pary bezpłodne lub homoseksualne, zachowania lub zdobycia dla dzieci wyjątkowych cech genetycznych (DNA wybitnych osobistości), a wreszcie zapewnienia materiału leczniczego - chodzi o tzw. klonowanie terapeutyczne, czyli produkcję prawie bezmózgich klonów o odpowiednich charakterystykach dla pozyskania organów do nieuchronnej lub tylko potencjalnej transplantacji. (...)

Preimplantacyjna selekcja genetyczna

Wykorzystuje już istniejące wydajne techniki sekwencjonowania genetycznego i rozwój informatyki i umożliwia rodzicom wybieranie płci i eliminację wad genetycznych u przyszłego potomstwa metodami inżynierii genetycznej. Polega na przeprowadzeniu zapłodnienia in vitro (które samo już jest czasem, chociaż nie tak powszechnie, uważane za zabieg nieetyczny), a następnie po krótkim okresie hodowania rozwijającej się zygoty przebadaniu utworzonej blastocysty pod względem płci (chromosomy XX czy XY) i przeskanowaniu pod kątem oczywistych defektów genetycznych. Wybrana blastocysta zostaje przeniesiona do macicy matki, gdzie dalej się rozwija. Kłopoty pojawiają się przy definicji cech pożądanych i niepożądanych: co będzie chorobą, predyspozycją lub normą do poprawienia? Czy terminacja zarodka z 30-procentową szansą na rozwój stwardnienia rozsianego jest etyczna? A co z embrionem o niskim współczynniku inteligencji?

Selekcja preimplantacyjna budzi poważne kontrowersje, ponieważ jej istotą jest wybór potencjalnie najwartościowszego zarodka, co oznacza zniszczenie zarodków mniej z punktu widzenia selekcjonera wartościowych. Istnieje pewna subtelna różnica między selekcją preimplantacyjną a normalnym postępowaniem w procedurze zapłodnienia in vitro - w tej ostatniej zarodek, który ma przeżyć, jest wybierany losowo, a nie na podstawie określonych kryteriów. W wielu środowiskach wszystkie rozwiązania, w których nie wszystkie zarodki przeżywają, są nie do przyjęcia ze względów religijnych, mimo że w normalnym procesie reprodukcji również wiele zapłodnionych jaj nie ulega implantacji w macicy i są one odrzucane prawdopodobnie ze względu na niepełną sprawność biologiczną.

Inżynieria genetyczna

To technika manipulowania genomem bezpośrednio w embrionie albo dorosłym organizmie przez bezpośrednią modyfikację wybranych genów na drodze wstawienia genu albo genów, które będą ulepszać wybrane cechy. Jest odbierana jako mniej wątpliwa etycznie, ponieważ nie zakłada niszczenia zarodków. Technikami inżynierii genetycznej osiągnięto m.in. wyraźny sukces terapeutyczny u pacjentów z chorobą Alzheimera, którym Mark Tuszynski z California University w San Diego wprowadził do mózgu czynnik wzrostu nerwów produkowany przez ich własne transformowane fibroblasty. Rodzą się co najmniej dwie wątpliwości: czy etyczne jest modyfikowanie genomu komórek linii rozrodczej, co może prowadzić do wytworzenia cech trwale dziedziczonych, a więc mutacji, oraz czy techniki te można stosować w celach poprawy funkcjonowania człowieka zdrowego?

Zagrożenie futurystyczne bierze się stąd, że nasz gatunek wykazuje silną tendencję do segregowania się na grupy bogatych i biednych, a tylko bogatych będzie stać na genetyczne modyfikowanie swoich dzieci i ulepszanie własnego potomstwa. Zastosowanie łączne metod inżynierii genetycznej i zapłodnienia in vitro może więc doprowadzić do rozszczepienia gatunku ludzkiego w ciągu kilku generacji na gatunek "dziki" i supergatunek zmodyfikowany genetycznie - na Homo naturalis i Homo superior vel trangenicus. Realizacja wizji Huxleyowskiego Nowego Wspaniałego Świata leży całkowicie w zasięgu możliwości współczesnej medycyny. (...)

Neurochirurgia psychiatryczna

Ta coraz lepiej rozwijająca się dziedzina medycyny to kolejny obszar wyzwań etycznych. Psychochirurgia: uszkadzanie części mózgu w celach terapeutycznych, budzi w nas lęk i odrazę, a przyczyniła się do tego lobotomia czołowa (leukotomia), polegająca na przerwaniu połączeń pomiędzy wzgórzem a korą czołową. Powszechnie znana dzięki "Lotowi nad kukułczym gniazdem" Miloša Formana i niezapomnianej roli Jacka Nicholsona jako ofiary zabiegu, powodowała ewidentne nieodwracalne i niekorzystne zmiany osobowości, ale ułatwiała pracę z impulsywnymi i agresywnymi pacjentami psychiatrycznymi, zwłaszcza cierpiącymi na schizofrenię. Lobotomia, która przyniosła jej odkrywcy, Egasowi Monizowi, Nagrodę Nobla, była niegdyś bardzo reklamowana, ale obecnie jest całkowicie zdyskredytowana.